Ahmet Yaşar Ocak’ın Osmanlı İslam Analizi

Tarih boyunca İslam'ın farklı yorumları ve bunların siyasal erk ile olan ilişkileri tartışma konusu olmuştur. Ahmet Yaşar Ocak'ın kaleme aldığı " Osmanlı İmparatorluğu ve İslam" adlı eser bu konuda yazılmış en ufuk açıcı kitaplardan biridir. Ahmet Yaşar Ocak dinin farklı kategorilerini şu başlıklar altında toplamaktadır.

1- Osmanlı Devlet İslamı. ( Resmi, Siyasal İslam)

2- Osmanlı Medrese İslamı ( Kitabi İslam)

3- Osmanlı Tekke İslamı  ( Sufi, Metafizik İslam)

4- Osmanlı Halk İslamı( Popüler İslam)

Aslında İslam üzerine çalışan akademisyen, aydın ve araştırmacılar buna benzer sınıflandırmalar yapmışlardır. Ahmet Yaşar Ocak'ın farkı bu sınıflandırması tarihsel bir temele oturtmasıdır.

Ahmet Yaşar Ocak'a göre Osmanlı İmparatorluğunda Devlet İslamı, Medrese İslamı, Tekke İslamı ve Sufi İslam birbirinden kopuk kategoriler değil birbiriyle iç içe girmiş, etkileşimde bulunmuş kategorilerdir.

İslam siyaset felsefesini ve siyaset felsefesini temellendiren itaat ahlakının Farisi( İran) bir miras olduğu konusunda büyük ölçüde söz birliği vardır. Muhammed Abid Cabiri de bu anlayışı savunur. "Esas olarak Sasani İmparatorluğu devlet zihniyet ve geleneğin elit kesimler ve hatta halk üzerindeki tesirlerini kastettiğimiz Farisi Kimlik, Osmanlılardan asırlar öncesine işaret eder. Bu kimlik Hz. Muhammed'le başlayıp Dört Halife dönemi ile devam eden kişisel kabiliyet ve liyakate, ırkı, etnik kökeni reddeden eşitlikçi İslam siyaset kurumunu, bir daha geri dönülemeyecek surette bütünüyle ters yüz etmiştir. Bu büyük ve mühim hadise, İslam tarihini bütünüyle aksi mahiyette, farklı kulvara sokan erken bir kırılmanın sonucudur. Bu kırılma çok iyi bilindiği üzere bir Rumi İmparatorluk olan Emeviler dönemiyle başlamış, Doğu Roma siyaset kurumunun ( Rumiliğin) yanına Abbasilerle beraber işte Farsi kimlik dediğimiz Sasani kimliği daha etkili bir biçimde katılarak saltanat kurumunu görünürde " İslamileştirmiş"tir." ( Ahmet Yaşar Ocak, Osmanlı İmparatorluğu ve İslam, Alfa yayınları, s: 70)

“Türklerle birlikte Anadolu topraklarına gelen İslam burada toplumsal yaşantı itibarıyla Arap ülkelerinden daha değişik bir mahiyet kazandı. Ama bu, İslam’ın Hristiyanlık değerlerini içine alarak benimsediği anlamına değil, sadece Hristiyanlara Arap yönetimlerinin uyguladığı dönüştürücü baskıları uygulamadığı anlamına gelir.”(Ahmet Yaşar Ocak, 75)

Ahmet Yaşar Ocak, “ Osmanlı İmparatorluğu’nda devletin İslam ile ilişkisini İslam’ın a) devletin ideolojik yapılanmasında, b)eğitim sisteminde, c) bürokrasi ve kurumlarında, d) devletlerarası siyasetteki yeri ve önemi olmak üzere” (84)ele alır

Osmanlı’da din devlet ilişkileri, büyük ölçüde Abbasiler döneminde etkili olan Ardeşir vasiyetnamesinin etkisiyle şekillenmiştir. Bu vasiyetnamede din devlet ilişkileri şöyle anlatılır. “Krallık otoritesi ve dinin birbiriyle mükemmel uyum içinde ‘iki kardeş olduğunu’ bil. Hiçbiri diğeri olmadan yaşayamaz. Çünkü din krallık otoritesinin temeli, krallık da dinin bekçisidir. Krallık otoritesi bir temele din de bir koruyucuya ihtiyaç duyar. Çünkü koruyucusu olmayan şey kaybolur, temelleri olmayan ise yıkılır.

Senin için içimdeki en büyük korku, toplumda aşağı konumda olan insanların dinin araştırılması, yorumlanması ve öğretilmesinde seni geçmeleri, senin de krallık otoritesinin gücünden dolayı rehavete kapılman ve onları küçümsemendir. Böyle olursa bir zamanlar senin suçladığın, kaba davrandığın, mallarına el koyduğun, sindirdiğin ve küçümsediğin aşağı sınıfların üyeleri ve ayak takımı arasında gizli dini liderler çıkar.

Şunu bil ki bir devletin içinde aynı anda gizli bir dini lider ve bir siyasal otorite bir arada oldukça, dini lider daima siyasi liderin gücünü aşındırarak kendinde toplar. Çünkü din temeldir. Krallık otoritesi onun üzerine dikilmiş sütun gibidir. Temeli kontrol eden yapının bütünü üstünde, sütunu kontrol edene göre daha iyi bir denetim sağlar.

Şunu bil ki senin hükmün uylukların yalnız bedenlerine geçer, kalpleri üzerine kralların hiçbir hükmü yoktur. Malından mülkünden edilmiş zeki bir insanın sana karşı kılıcından daha keskin dilini kınından çıkaracaktır. Ve eğer onu dinde entrikalar çevirmek için kullanırsa, seni en büyük kötülüklere uğratabilir. İbadet edenler, çileciler, dindarlar dini kraldan daha önde tuttuklarını, dini daha çok sevdiklerini ve din için ondan daha çok tasalandıklarını düşünmemelidir. Kral böyle bir şeye izin vermemelidir.”( Ahmet Yaşar Ocak, 87-88)

Bu metin İslam tarihinde din devlet ilişkilerini değerlendirmek bakımından temel referanslardan biridir. Emeviler ve Abbasiler metinde sözü edilen durumlarla çokça karşılaşmışlardır. Bu örtüşme metnin İslam dünyasında siyaset açısından neden odak noktası teşkil ettiğini açıklar. İktidarların din çevreleri ve dini önderlere karşı davranışları konusunda açıklayıcı bilgi vermektedir. Metin iktidarın uygulamalarını din açısından meşrulaştıracağını ifade etmektedir. Din ve devletin ikiz kardeş oldukları tezi ise İslam siyaset klasikleri içine girmiştir.

Ahmet Yaşar Ocak, siyasallaşmış devlet İslam’ının üç fonksiyonu içerdiğini söyler:

“1-  ‘Siyasallaşmış İslam’, sultanların, padişahların karizmasını ve kamuoyu nezdindeki meşruiyetlerini, dolayısıyla hem dünyevi hem de dini otoritelerini inşa etmiştir.

2- ‘Siyasallaşmış İslam’, sultanların, padişahların fetihçi, yayılmacı politikalarına ‘İla’yi kelimetullah’ ve ‘cihad ve gaza’ ideolojisi vasıtasıyla geniş bir meşruiyet alanı açmıştır.

3- İslam, siyasal iktidarların egemenliklerine yönelik kişisel veya toplumsal muhalefet hareketlerini bastırmada onların eline ‘zendeka ve ilhad’ yahut ‘rafz u ilhad’ ithamı gibi çok etkili bir silaha dönüşmüştür. (Ahmet Yaşar Ocak, 92 93)

Kanuni Sultan Süleyman’ın Fransa Kralına gönderdiği mektuptaki ifadeleri, Osmanlı siyaset hafızasında Ardeşir vasiyetnamesinin ne kadar etkili olduğunu göstermesi anlamında dikkate değerdir. “Ben İran’ın ve diğer ülkelerin krallarının kralı, Mazda’ya tapan, tanrıların soyundan gelen İran krallarının kralı Ardeşir’in oğlu ve Papak’ın torunu Şahpur’um”( Ahmet Yaşar Ocak, 101)

Osmanlı sultanlarının unvanları din devlet ilişkilerinin nasıl anlaşıldığı açısından bilgi vericidir.

“1- Sultan-ı İslam, Sultan-ı Müslimin, Padişah-ı İslam

2- Zıllullahi fi’l Arz, Zıllullahi fi’l Arazin ( Allah’ın Yeryüzündeki Gölgesi)

3- El- Müeyyed min İndillah, el- Müeyyed nine’s Sema ( Allah tarafından desteklenmiş)

4- Sahip Kıran ( Kutlu zamanda doğmuş hükümdar)

5- Mehdi, Sahib-i Zaman ( Doğru yola götüren, Zamanın sahibi)

6- Kutb-i din, Kutb-i saltanat ( Dinde, saltanatta yegane ilahi güç makamı)( Ahmet Yaşar Ocak, 117-134) Siyasal yöneticilerin bu şekilde isimlendirmeleri, onları Allah’ın temsilcisi konumuna yükseltmekte, daha da önemlisi muhalefeti imkansız hale getirmektedir. Çünkü “Allah’ın yeryüzündeki gölgesine” muhalefet etmek bizzat Allah’a muhalefet etmektir. 

Öte yandan Osmanlı Sünniliğini tarihsel süreklilik içinde değerlendirmek gerekmektedir. Osmanlılar, bu anlamda Emeviler, Abbasiler, Selçukluların devamı sayılmalıdır. “Osmanlılar Sünniliği bir devlet politikası haline getirirken şüphesiz kendilerinden önceki Müslüman Türk devletlerinin tecrübelerine varis oldular. “ (Ahmet Yaşar Ocak, 145)

Bütün büyük imparatorlukların, devletin uygulamalarını meşrulaştıran dini bir bürokrasiye ihtiyacı vardır. Osmanlı devleti de kuruluşundan itibaren böyle bir desteği oluşturmayı amaçladılar. “Osmanlılar medresenin yardımıyla çok geçmeden güçlü bir bürokrasi tesis etmekle kalmadılar, bunu takviye etmek amacıyla Sünni İslam’ın desteğine ihtiyaç duydular.”( Ahmet Yaşar Ocak,152)

Osmanlılar tarihten aldıkları miras üzerinden dini bir bürokrasi oluşturmuşlardır. “Osmanlı bürokratik yapısı içinde şeyhülislam Osmanlı ilmiyesinin en tepedeki bürokrat alimdir. “(Ahmet Yaşar Ocak 175)

Osmanlı devletinde İslam devletle özdeşleşerek, devletin politikalarını onaylayan bir makama dönüşmüştür. Faklı uygulamalar olsa da asıl olan siyasal yönetimin son kararıydı. “İslam’ın devletle özdeşleşerek siyasallaşmasının asıl sebebi, İslam devletlerinin kendi siyasal ve toplumsal yapıların gerektirdiği zorunluluklar olduğu kadar, diğer bir sebepte 11. yüzyıldan itibaren de muhakkak ki Kitabi İslam’ı üreten ana kurum olarak medreseler, yani oralarda devletin müderris olarak tayin ettiği ulema oldu. “(Ahmet Yaşar Ocak,183)

Osmanlı İslamı bir anlamda tarihten gelen farklı İslam anlayışının sentezini oluşturur. Nitekim bu, resmi dini eğitim kurumları olan medreselerin kuruluşunda ortaya çıkmıştır. “Osmanlı medreselerinin bilimsel alt yapısı, bir yanıyla biri Mısır, Suriye gibi daha muhafazakar, ikincisi Irak ve İran gibi daha muhafazakar ve tasavvufi, üçüncü ise daha felsefi ve akılcı bir zihniyetin temsilcisi olan Meveraünnehr olmak üzere üç önemli bilimsel damardan besleniyordu.”( Ahmet Yaşar Ocak, 187)

İslam dünyasında Medreselerin en büyükleri 10. Yüzyılda Fatımilerin İsmaili anlayışın propagandasını yapmak üzere inşa edilen Ezher ve 11. Yüzyılda İsmaililerin anlayışını etkisizleştirmek için Selçuklu veziri Nizamülmülk tarafından kurulan ve müderrisliğe Gazali’nin getirildiği Nizamiye Medreseleridir. Bir süre sonra bu medreseler tamamen siyasal iktidarın yörüngesine girmişlerdir. İlk Osmanlı medreseleri, Gazali ekolünün etkin olduğu Nizamiye medreselerinin devamı olarak kurulmuştur. Gazali’nin çerçevesini belirlediği İslam anlayışı Osmanlıda da hakim düşünce olarak devam etmiştir. Gazali’nin son kertede yöneldiği tasavvuf düşüncesi, İbn Arabi’nin temsil ettiği felsefi tasavvufla birleşerek Sadreddin Konevi ve Davud Kayseri üzerinden etkili olmuştur.

“Osmanlı medrese İslam’ının çok açık ve tartışmasız Sünni karaktere sahip oluşu ve bu Sünniliğin de Hanefi rengini taşımakta bulunuşudur.”( Ahmet Yaşar Ocak, 206) Aslında Osmanlı medreselerinin Sünni karakteri tartışma konusu olmasa da, Hanefi karakterli olduğu konusu bir hayli tartışmalıdır. Osmanlı Medreseleri Ebu Hanife ve Maturidi gibi Hanefi alimlerden çok Gazali ve tasavvufi geleneğini izlemiştir. Teoride Hanefi-Maturidi çizgisi olarak ifade edilen Osmanlı İslamı, derinde Gazali’nin sistemleştirdiği akımın baskısı altında şekillenmiştir. Özellikle siyaset konusunda Nizamülmülk’ün din- devlet sentezi Osmanlı’da temel anlayış olmuştur.

“Osmanlı ulemasının devlet açısından belki en büyük işlevi ve hizmeti, başta bizzat sultan olmak üzere hanedanın ve devletin varlığının toplum nazarında içselleştirilmesini ve meşruiyetini sağlamaktı.”( Ahmet Yaşar Ocak, 219) Osmanlı uleması bu görevi başarılı bir şekilde yerine getirmiştir. Kuşkusuz ulemanın devlete eklemlenmesi, alimlerin bağımsız hareket etme geleneğini de büyük ölçüde budamıştır.

“Osmanlı ulemasının ‘bürokratlaşma’ olgusu ve bunun  Osmanlı uleması üzerinde yarattığı etki ve değişim, onu Emevi ve Abbasi devirlerindeki, devletten bağımsız klasik ulemadan ayıran en bariz özelliklerinden ve İslam dünyası genelinde ulema sınıfının tarihindeki en büyük dönüşümlerden biri olarak kabul edilebilir.”( Ahmet Yaşar Ocak, 221)

Osmanlı İslamı özellikle Moğol saldırılarının ardından içtihat kapısının kapandığı bir dönemde, bu koşulların etkisiyle şekillenmiştir. Dolayısıyla yeni içtihat girişimleri fitne çıkarmak ve tekfir ile karşılanmıştır. Bu da Osmanlı İslam’ının Klasik dönemde üretilen düşünceye bir şey eklemesi nerdeyse imkansız hale gelmiştir.

Osmanlı başta olmak üzere siyasal otorite ile din uleması arasındaki ilişkiler daima sorunlu olmuştur. İslam’ın klasik çağında siyasetten uzak kalmak bir fazilet olarak görülmüştür. Ancak özellikle fıkıh kuralları zaman içinde siyasal iktidarları bir dini bürokrasi kurmaya teşvik etmiştir. Emevi ve Abbasi dönemlerinde oluşan kurumsallaşma sonraki İslam devletlerinde de büyük ölçüde devam etmiştir.

Osmanlı İslam’ının en önemli ayaklarından biri de tasavvuftur. “Moğol istilasıyla Anadolu’ya akın eden Türkmenler arasında ise Melamet ruhunun Türkmen zihnine uyarlanmış, daha popüler ve şer’i kurallara nispeten daha müsamahakar yaklaşan hatta ihmalkar tutumlar sergileyen Vefailik, Haydarilik, Kalenderilik gibi akımlar güçlendi.”( Ahmet Yaşar Ocak, 274) Öyle görülüyor ki, Anadolu’da yurtlanan tasavvufi akımlar daha çok merkezi anlayışın dışında kalan Heteredoks tasavvufi anlayışlardır. Bu durum, Osmanlılar kurulmadan önce Anadolu’da bu tür tasavvufun yurtlandığını göstermektedir. İbn Arabi çizgisini izleyen Davud Kayseri’nin Osmanlı medrese geleneğinin ilk kurumu olan İznik Medreselerine atanması, medrese İslamı üzerinde tasavvufi İslam’ın etkisini gösteren bir örnektir.

Osmanlı devletinde medrese İslamı ile tasavvuf İslamı arasında, bu ilişkinin anlaşılması anlamında ilişkiler olmuştur.

“1- Ulema arasında pek çok kişinin sufiyyeye intisap ettiği görülmektedir.

2- Tersine sufiyyeden bazı zevatın ve çocuklarının ilmiyeye geçtiği de görülmektedir.

3- İki kesime mensup aileler arasında evlenmeler meydana gelmektedir.

4- Sufiyyeden medreselerde müderrislik yapanlar bulunmaktadır. (Hacı Bayram Veli)” (Ahmet Yaşar Ocak, 328) Bu durum Osmanlılarda sufi ve medrese çevrelerini bir araya getirmiştir. Bu etkileşim Heteredoks tasavvufi akımları da siyasal merkezden uzaklaştırmıştır.

Ahmet Yaşar Ocak’a göre Osmanlı İslam’ının bir bölümünü de Halk İslamı oluşturmaktadır. “Anadolu’nun, Balkanlar’ın  ve Tunus’tan Suriye’ye uzanan Arap ülkelerinin kendi tasavvufi anlayışları, , efsaneleri, geleneksel mitolojik inançları bulunuyor ve bütün bunlar o yörelerin ‘Halk İslamı’ dediğimiz olgunun alt bileşenlerini meydana getiriyordu.”( Ahmet Yaşar Ocak, 340)

Osmanlı halk İslam’ının temel özellikleri şunlardır:

“1-Osmanlı halk İslamı ekseriyeti itibarıyla kitabi İslam’ın vazettiği inanç, kural ve ritüelleri kabul etmekle beraber onları kendi geleneksel yapısına göre algılayarak yorumlar, kısmen tevil eder ve bir takım ek unsurlarla çerçeveleyerek uygular. Bunlar İslam’a eklemlenerek onun ayrılmaz parçaları olur.

2- Osmanlı Halk İslamı kitabi İslam nazarında hurafe olarak nitelendirilen İslam öncesi eski inançları, pratikleri, mitleri kitabi İslam’ın kalıplarını kullanarak bünyesi içine alır. Böylece bunlar halk İslam’ının içinde yeni hüviyetleriyle yaşamaya devam ederler

3- Osmanlı halk İslamı ‘hurafe’ denilen eski inançları ve mitolojik unsurları içinde barındırmakla beraber, bütünüyle bunlardan ibaret ve kitabi İslam’dan ayrışmış değildir. “(Ahmet Yaşar Ocak, 340)

Öte yandan Kitabi İslam, tasavvuftan gelen evliya kültü, geleneksel inançlar ve mitolojik kültür halk inançlarının unsurlarını oluşturur. Halk İslam’ının sosyal tabanı daha çok kırsal bölgelerde yaşayan insanlardır. Ancak az veya çok bütün toplumsal katmanlara sızmış durumdadır. Halk İslam’ının tasavvufi kaynakları arasında tasavvufi halk kitapları ve evliya menkıbeleri yer alır.

Sonuç olarak Osmanlı İslamı, 1- Osmanlı Devlet İslamı. ( Resmi, Siyasal İslam), 2- Osmanlı Medrese İslamı ( Kitabi İslam), 3- Osmanlı Tekke İslamı ( Sufi, Metafizik İslam)  ve 4- Osmanlı Halk İslamı( Popüler İslam) olmak üzere dört İslami anlayışın birleşiminden oluşmaktadır. Bu yapılar birbirinden uzak otonom yapılar değildir. Az veya çok iç içe girmiş, birbirini etkilemiştir. Sosyolojik olarak Anadolu insanının zihinsel yapısını bu anlayışlar belirlemektedir.

Ahmet Yaşar Ocak’ın tespitleri, din devlet ilişkilerinin tarihsel gelişimini incelemenin günümüz sorunlarına yapacağı katkı açısından değerlidir. İslamcılığın bu tarihsel malzemenin kritik edilmesi gerektiği tezi de son derece yerindedir. Ancak bu işlem kolay değildir.