Bilindik Meçhule Giden Hayatlar: Haz Çağında İdrakin Yeni Deli Gömlekleri

Cemil Meriç, 20. yüzyılın ortalarında "İzm'ler idrakimize giydirilmiş deli gömlekleridir" derken, insan zihnini belirli sınırların içine hapseden, dünyayı siyah ile beyaz kadar net ama bir o kadar da sığ bir karşıtlığa indirgeyen ideolojik bağnazlıkları hedef alıyordu. Dönemin nesli; faşizm, komünizm, kapitalizm ya da çeşitli doktrinlerin geniş şemsiyeleri altında kendine hazır/güvenli bir kimlik arıyor; neyi seveceğine, kime düşman olacağına ve hayatı nasıl yorumlayacağına kendi zihniyle değil, mensubu olduğu "izm"in merceğinden karar veriyordu. İdeolojiler, bireye dünyayı açıklayan hazır paketler halinde geliyor, karşılığında ise onun özgün tefekkürünü, yani hakiki idrakini talep ediyordu. Bu durum, zihnin kendi rızasıyla giydiği çelikten bir korse, bir deli gömleğiydi.

Peki, büyük anlatıların çöktüğü, ideolojik kutupların sönümlendiği ve ideallerin yerini anlık hazlara bıraktığı günümüz dünyasında bu teşhis ne anlama gelir? İnsanlık, o çelikten deli gömleklerini çıkardığında gerçekten özgürleşti mi, yoksa sadece gömleğin kumaşı mı değişti?

Bugün dönüp baktığımızda, 21. yüzyıl insanının zihinsel haritasında ideolojilerin bıraktığı boşluğun koca bir özgürlük vahasıyla değil, tüketim kültürünün ve sınırsız haz arayışının iştahlı dalgalarıyla dolduğunu görüyoruz. Katı ideolojilerin yerini, esnek ama kuşatıcı bir haz vesayeti almıştır. İdeoloji insanından haz insanına geçiş, ilk bakışta bir kurtuluş gibi algılanabilir. Zira hiç kimse size meydanlarda slogan attırmıyor, belirli bir manifesto metnini ezberletmiyor ya da siyasal bir doktrin uğruna kendinizi feda etmenizi istemiyor. Aksine, günümüz sistemi size sürekli olarak "kendin ol", "arzularını takip et", "tüket ve mutlu ol" fısıltılarıyla yaklaşıyor.

İdeolojiler insan idrakine zorla ya da zihinsel bir ikna süreciyle müdahale ederken; günümüz tüketim toplumu, idraki devre dışı bırakarak doğrudan dürtülere ve arzulara hitap eder. Zihnimizin etrafına örülen yeni kuleler, kütüphanelerden veya politik söylemlerden değil; dijital ekranlardan, algoritmik akışlardan, sürekli yenilenen moda akımlarından ve vitrinlerden yükselmektedir.

İdeolojik sınırlar eskiden siyah beyaz kadar belirgindi; bir çizginin tarafı olduğunuzu bilir, sınırlarınızı hissederdiniz. Günümüzün deli gömleği ise kadife kumaştan biçilmiştir. Yumuşaktır, rahat hissettirir, kullanıcıya zarar vermiyor gibi görünür ama zihni aynı ölçüde uyuşturur ve hareket kabiliyetini sıfırlar. Birey, kendi özgür iradesiyle karar verdiğini, zevklerini kendisinin belirlediğini sanırken; aslında küresel kültür endüstrisinin, veri odaklı algoritmaların ve sosyal medyanın onun önüne koyduğu şablonları tüketmektedir. Neyi giyeceğimiz, nereye gideceğimiz, nasıl bir evde oturacağımız ve hatta kederimizi veya sevincimizi nasıl sergileyeceğimiz bile önceden kodlanmış birer tüketim nesnesine dönüşmüştür. 

Bu düzlemde, hayatlarımız "bilindik bir meçhule" doğru sürüklenmektedir. Çizilen rota son derece bilindiktir: Oku, sisteme eklemlen, kazan, borçlan, tüket, daha fazlasını arzulayarak anlık hazların peşinde koş ve bu döngüyü ömrünün sonuna kadar tekrar et. Fakat bu kadar öngörülebilir ve standartlaştırılmış bir yolun bizi ulaştıracağı nihai durak koca bir meçhuldür. İnsan, nesnelerin ve anlık uyarıcıların kalabalığı arasında kendi içsel derinliğini, ruhsal dengesini ve ontolojik anlamını kaybetmiştir. Yürünen yolun adımları net, ama yolun sonundaki insanın kim olacağı ve ne hissedeceği meçhuldür. Anlamdan boşaltılmış bir haz arayışı, günün sonunda yerini derin bir varoluşsal kaygıya ve tükenmişliğe bırakmaktadır.

Cemil Meriç’in "idrak" kavramına vurgu yapması tesadüf değildir. İdrak; sadece görmek veya bilmek değil, derinlemesine kavramak, özümsemek ve hakikati sahtesinden ayırabilme yetisidir. İdrak, sükûnet ister; tefekkür, durup düşünmeyi ve kendi içine bakmayı gerektirir. Oysa günümüzün tüketim ve haz odaklı dünyası, tam da bu sükûneti imha etmek üzerine kuruludur. İnsan zihni, bildirimlerle, kısa videolarla, bitmeyen alışveriş arzularıyla ve sürekli bir şeyleri kaçırma korkusuyla (FOMO) kesintisiz bir uyarılma haline mahkûm edilir. Uyarılma yoğunlaştıkça idrak zayıflar. Düşünmeye vakti olmayan insan, sunulanı kabullenmeye hazır bir nesneye dönüşür.

Eski zamanlarda ideolojiler adına yapılan kavgalar, hiç değilse geleceğe dair bir adalet, eşitlik ya da düzen iddiası taşıyordu. Yanlış da olsa, bir ideal uğruna zihnini ipotek altına koyan bir insan profili vardı. Bugün ise ideallerin yerini tüketim markaları, fikirlerin yerini kültür endüstrisinin ürettiği kahramanlar aldı. Birey, kendisini dönüştürmek ve olgunlaştırmak yerine, tükettikleri üzerinden bir varlık alanı inşa etmeye çalışıyor. Ancak ne kadar çok tüketirse tüketsin, içindeki o ruhsal boşluğu doyuramıyor. Hazzın obeziteye dönüştüğü süreç doyumsuz bir süreçtir.

Bu tablodan bir çıkış var mıdır?

Elbette var! Eğer cesaretiniz, sabrınız, direnciniz ve ödemeyi göze aldığınız bedeller varsa. Eğer konfor alanından/deli gömleğinden çıkıp hayata idrak gözlüğünden bakmak istiyorsanız bu bir inziva değil zihinsel özerkliğin ve hakiki idrakin yeniden kazanılma sürecidir. Bu süreç statüye, varolan haz kültürüne protest bir yaklaşımla mümkündür. Bunun adına ister Kant gibi görev ahlakı deyin, isterse Nurettin topçu gibi isyan ahlakı deyin farketmez. Sonuçta bu isyan, idrake daha da ilerisi fıtrata dönüştür.

İdraki yeniden kazanmak, öncelikle sunulan yapay ihtiyaçlar ile gerçek insani ihtiyaçlar arasına net bir çizgi çekebilmektir. Herkesin koştuğu yöne doğru bilinçsizce koşmayı reddetmek, "herkes yapıyor" ninnisiyle uyutulmaya karşı direnmektir. Kendi yalnızlığıyla baş başa kalmaktan korkmayan, anlık hazların geçiciliğini fark edip kalıcı anlamların peşine düşen birey, kadife deli gömleğinin dikişlerini sökmeye başlamış demektir.

Cemil Meriç’in ikazı bugün her zamankinden daha hayati bir yankıya sahiptir. Dün düşüncelerimizi bir doktrinin emrine vermek ne kadar büyük bir idrak kaybıysa, bugün ruhumuzu ve zamanımızı tüketim çarklarına ve anlık zevklere teslim etmek de aynı derecede büyük bir trajedidir. İnsanın asıl hürriyeti; neyin peşinden gideceğine, neyi arzulayacağına ve hayatını nasıl anlamlandıracağına kendi zihni ve vicdanıyla karar verebildiği an başlar. Bilindik meçhullere sürüklenmekten kurtulmanın tek yolu, idrakimize giydirilmek istenen her türlü üniformayı reddedip kendi içsel hakikatimize giden o çileli ama özgür yolu seçmektir, vesselam!