Mükemmel Devletin Gölgesinde İyiyi Kaybetmemek

Devletin bir insanı veya bilinci yoktur; fakat kararları alan, kamu kaynaklarını harcayan, yaptırım uygulayan ve nihayetinde iktidarı kullanan özne insandır. O hâlde asıl soru şudur: İnsan elindeki devlet gücü, ahlak ve hukukla nasıl sınırlandırılabilir?

Bugün siyasi etik, yolsuzluk, liyakatsizlik ve kayırmacılık üzerinden yürüttüğümüz tartışmaların temelinde binlerce yıllık bir ikilem yatar: İdeal devlet mümkün müdür, yoksa insanın doğasındaki kusur devlete de kaçınılmaz olarak yansır mı?

İdeal ile Realite Arasındaki Uçurum

Platon Devlet’te adaleti hem bireysel ruhun hem de kentin asli dengesi olarak görür; ona göre adalet bir zorunluluk değil, kendi içinde bir değerdir. Ancak Platon’un düzeni "filozof-kralların" erdemine dayanır. Peki ya yönetici bilge ve erdemli değilse?

Farabi, el-Medînetü’l-Fâzıla’da siyasetin amacını insanın hakiki mutluluğa ve erdeme ulaşması olarak tanımlar. Ona göre kamu yönetimi bir emanettir. Fakat modern dünya, yöneticinin şahsi erdemine güvenmenin risklerini acı tecrübelerle öğrenmiştir.

İşte bu noktada Machiavelli sahneye çıkar. Prens’te idealist kurguları bir kenara bırakarak siyasetin çıplak gerçekliğini —güç, çıkar, korku ve algı yönetimini— sergiler. Machiavelli bize siyasetin iyi niyetlerle değil, insan zaafları ve iktidar arzusu hesaba katılarak okunması gerektiğini hatırlatır. Immanuel Kant’ın da belirttiği gibi, "İnsanın yamuk tahtasından düzgün hiçbir şey doğramazsınız." Madem insan kusurludur, o hâlde sistem yöneticinin kötüye kullanma ihtimalini dizginleyecek araçlara sahip olmalıdır. Modern anayasal düzenlerin, Montesquieu’cü kuvvetler ayrılığı, denetim ve şeffaflık ilkelerinin arkasındaki mantık tam olarak budur.

Ahlakın Sınandığı Yer: Kamu Emaneti

İslam siyaset tarihi, ideal ilkelerin gerçeklikle sınandığı zengin tecrübeler sunar:

Çıkar Çatışması ve Hesap Verebilirlik: Hz. Peygamber’in zekât toplamakla görevlendirilen İbnü’l-Lütbiyye’nin "Bunu bana hediye ettiler" sözü üzerine söylediği "Evinde otursaydın bu hediye sana verilir miydi?" uyarısı, kamu görevinin sağladığı unvanla kişisel menfaat temin edilemeyeceğinin (modern tabirle çıkar çatışması) en net ifadesidir.

• Eleştirilebilirlik: Hz. Ebû Bekir’in göreve başlarken "Doğru yaparsam yardım edin, saparsam beni düzeltin" demesi; makamın yanılmazlık taşımadığını ve yöneticinin devletin kendisi olmadığını gösterir.
• Ayrcalık Değil Sorumluluk: Hz. Ömer’in yöneticileri sıkı denetime tabi tutması ve kamu kaynağını yönetmeyi bir ayrıcalık değil yükümlülük sayması, bugünkü "kamu malı kimindir?" sorusuna verilmiş en güçlü cevaptır.
• Yakının Karşısında Adalet: Hz. Ali’nin kardeşi Akîl’in kamu hazinesinden imtiyaz talebini reddetmesi, adaletin en zor sınavının "yakın çevreye karşı dürüst kalabilmek" olduğunu gösterir.
• İdealin Pratiği: Ömer b. Abdülaziz’in şahsi servet ile kamu hazinesini (Beytülmal) kesin çizgilerle ayırması, ahlakın soyut bir söylem değil, güçten ve imkândan feragat etme eylemi olduğunu kanıtlar.

Ancak tarih bize şunu da öğretir: Cemel ve Sıffin gibi çatışmalar, ideal ilkelere sahip olmanın tek başına yetmediğini, insan faktörünün olduğu her yerde kurumsal mekanizmaların şart olduğunu gösterir.

Tamamlayıcı İki İlke: Realizm ve İdealizm

Aristoteles, siyasetin amacını sadece "en mükemmel düzeni" aramak değil, "gerçek şartlar içinde mümkün olan en iyi düzeni" kurmak (Politeia) olarak tanımlar. Voltaire’in dediği gibi "Mükemmel, iyinin düşmanıdır."

Realizm ve idealizm birbirinin karşıtı değil, birbirini tamamlayan iki ilkedir:

• İdealizm bize yönümüzü gösterir: Adalet, liyakat ve ahlak fikri olmadan reel siyaset yozlaşmaya ve gücün tiranlığına dönüşür.
• Realizm ayağımızı yere bastırır: İnsan zaafını ve gücün bozucu etkisini hesaba katmadan kurulan idealist hayaller, kontrolsüz yetkilere ve kurumsal çöküşe sebep olur.

Sonuç: Tarafsızlık Değil Tutarlılık

Devleti meleklerin yönetmesini bekleyemeyiz; fakat yolsuzluğu, adam kayırmayı ve denetimsizliği kader kabul etmek zorunda da değiliz. Adaletin gerçek sınavı, aynı eleştiriyi ve ölçüyü karşı taraf hata yaptığında olduğu kadar kendi tarafımız hata yaptığında da uygulayabilmektir.

İdeal devlet, hiç hata yapılmayan ütopyalar ülkesi değildir. İdeal devlet; hataların gizlenmediği, kamu malının şahsi imtiyaza dönüşmediği, liyakatin esas alındığı ve güç sahibinin hukuka hesap verdiği devlettir.

Bizim ihtiyacımız olan şey ne ütopik bir mükemmellik ne de nihilist bir kabulleniştir. İdeali gökyüzünde bir pusula olarak tutmak; ama adaleti yeryüzünün somut kurumlarıyla inşa etmektir.