İbni Haldun ile Çöküşten Kurtuluş-Nazife İnci

 “Osmanlı’nın Gözüyle İbn Haldun” 2009 yılında kaleme alınmış akademik bir kitaptır, dili anlaşılır ve açıktır. Yazarın bu kitabı, “Osmanlı da Çöküş Tartışmaları” başlıklı makale, İSAM’ın düzenlediği “Geçmişten Geleceğe İbn Haldun Sempozyumu” ve “İbn Haldun- Osmanlı İlişkisi” başlıklı çalışmalarının birleşiminden ortaya çıkmıştır.

Okumuş’un, kitabı giriş, iki bölüm ve sonuç kısımlarından oluşmaktadır. ‘İbn Haldun’un Osmanlı ve Batı’ya etkileri’ başlığını taşıyan giriş bölümünde genel olarak İbn Haldun’un Osmanlı ve Batı’ya etkilerinin boyutları üzerinde durulmuştur Devlet-i Ali’nin zayıflama sürecine girmesiyle birlikte, devlet adamları, düşünür ve tarihçiler bu zayıflamanın sebepleri üzerinde kafa yormuş ve araştırma yapmışlardır. Osmanlı ilmiye sınıfı, bir ilim adamı, tarihçi, felsefeci ve sosyolog olan İbn Haldun’un tarih ve toplum görüşünü çöküşe gitmekten kurtulmanın reçetesi olarak gördüler. Bu bağlamda İbn Haldun’un Mukaddime’si Kâtip Çelebi, Naima, Taşköprülüzade, Müneccimbaşı Hayrullah Efendi ve Cevdet Paşa gibi Osmanlı düşünürleri tarafından kaynak olarak kullanıldı. Bu dönemde İbni Haldun, Batı’da da keşfedilmiş ve kitapları okunur hale gelmiştir.

Birinci Bölümde; “İbn Haldun (1332-1406)” başlığı altında içtimai, siyasi ve tarih hakkındaki görüşleri bir bütün olarak verilmiştir. İbn Haldun’un yaşadığı sosyal şartlardan, kaleme aldığı eserlerinden bahsedilmiştir. Buradaki bilgilere göre İbn Haldun gerek hükümet ve siyaset adamı gerekse ilim adamı olarak itibarını hep korumuştur Sosyolojinin temel konularından olan coğrafya sosyolojisi, medeniyet sosyolojisi, toplum şekilleri, siyaset, devlet, hilafet, din-devlet ilişkileri, ekonomi, iktisat sosyolojisi, din sosyolojisi, edebiyat gibi alanlar Mukaddime’nin içeriğinde yer alan ayrıntılar olarak ele alınmıştır.

 İbn Haldun, çağdaş anlamda tarih, tarih felsefesi, sosyoloji, iktisat gibi konuları ele alan biri olarak bazı ilim adamlarınca sosyolojinin kurucusu olarak kabul edilmektedir. İnsanlık tarihini bir bütün olarak gören İbn Haldun, tarihin yeni bir tanımını yapmış, tarihçide bulunması gereken özellikleri ayrıntılı olarak belirtmiş ve tarih ilminin temel niteliğinin nesnellik ve tarafsızlık olduğunu vurgulamıştır.

Toplum ve Devlet bazında meydana gelen değişimleri Sünnetullah kavramı ile izah etmeye çalışmış ve bu minvalde birçok ayet ve hadisi delil olarak zikretmiştir. İbn Haldun’a göre devlet bir organizma gibi doğar, büyür, gelişir ve ölür. Ona göre iyi bir yöntem ile devletin ömrünü uzatmak mümkündür. İbni Haldun’un Mukaddimesi bir bakıma Kur’an’ın siyasi, içtimai, tarihi, ekonomik vb. açılardan tefsiri olma niteliği taşımaktadır. İbn Haldun’un din hakkındaki görüşlerinin temelinde insan tabiatı bulunmaktadır. Kur’an ise insan hakkında en teferruatlı bilgiler veren bir kitaptır. Bu yüzden Mukaddime’nin teorik örgüsünün özü Kur’an’dan alınmıştır denebilir.

Yazar, İbn Haldun’un ilmî faaliyetlerini gözlem ve tarafsızlık ilkesi ile yürüttüğünü ve üzerinde çalıştığı toplumu nesnel biçimde kavramak için gayret ettiğini söylemektedir. İkinci bölüm “İbn Haldun ve Osmanlı Düşüncesi” ana başlığı ile dört ara başlıktan oluşmaktadır. Bu bölümde Osmanlı düşünür, tarihçi ve ilim adamlarının İbn Haldun’la ilişkisi ve ondan etkilenme düzeyleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca, Osmanlı düşünür, bilgin ve aydınlarının İbn Haldun’la ilişkileri, Mukaddimesinden alıntı, çeviri, yorum ve ilavelerde bulunma biçimleri incelenmiştir.

Osmanlı düşünürlerine, İbn Haldun’un etkisini anlamak bakımından onun ana konularına getirdikleri yorumlara bakmak kafidir. Ejder Okumuş, yirmi beş Osmanlı bilgininin İbn Haldun’dan etkilenme şekillerini araştırmış ve kaleme almıştır. Bunlardan bazıları şunlardır: Kınalızâde Ali Efendi, Taşköprülüzâde, Kâtip Çelebi, Hazârfen, Müneccimbaşı, Mustafa Naima, Cevdet Paşa…

Yazar, bu bölümde Adalet Dairesi’nin önemini de vurgulamıştır. Osmanlı devletinde Adalet Dairesi önemli bir idari mekanizma olarak karşımıza çıkmaktadır. İslam toplumlarında huzur ve mutluluğu devlet, şeriat, saltanat, ordu, mal ve hükümdarın adaleti şeklinde incelenmiştir. Müslümanlar adalet dairesini Kur’an ve Sünnet’teki adalet anlayışına referansla zenginleştirmiş ve siyasi bir mekanizma haline getirmişlerdir. Bu bölümde Kınalızâde, Naima ve Veysi’nin Adalet Dairesi hakkındaki görüşlerine yer verilmiştir. Osmanlı ileri gelenleri devletin zayıflama ve gerilemesinde adaletten ayrılmanın önemli bir rol oynadığını belirtmişlerdir.

İbn Haldun’un Osmanlı ulemasına etkileri, Osmanlı devleti ve toplumundaki yüksek konumları hesaba katıldığında oldukça önemlidir. Mukaddime’yi batı dillerine ve Türkçe’ye çeviren Şeyhülislam Pirizâde ve Cevdet Paşadır. Bu durum, ulemanın İbn Haldun’a ilgisinin büyüklüğünü ve onun ulema üzerindeki tesirini göstermesi bakımından önemlidir.

Yazar, sonuç yerine yazdığı “Osmanlı düşünürleri için İbn Haldun’un anlam ve değeri” isimli kısımda; maddeler halinde kitabın bir çeşit özetini vermiştir. İbn Haldun’un Osmanlı düşüncesine kattığı yeniliklerden bahsetmiştir. Din ve adaletten uzaklaşınca devletin çökeceği konusundaki düşünce İbni Haldun’un etkisiyle neredeyse kesin bir kanaate dönüşmüştür. Osmanlı siyaset felsefesi, tarih felsefesi, toplum felsefesi İbn Haldun’un tesiriyle biçimlenmiştir.

Ayrıca Osmanlı aydınları, İbn Haldun’dan etkilenerek taklitçiliği bırakıp yeni düşünceler üretmişlerdir. Tarih konusunda “yorumcu tarih” anlayışına geçebilmiş, olaylara bilimsel ve sistematik yaklaşmayı öğrenmişlerdir. İbn Haldun’dan etkilenerek eleştirel bir bakış açısına kavuşan alimler, Osmanlının ömrünün uzamasına vesile olmuşlardır. İbn Haldun’un görüşleri bahse konu alimler için çöküşten kurtuluşun reçetesi olarak değerlendirilmiştir. Yazara göre İbn Haldun, üzerinde çalışılıp görüşleri anlaşıldıkça günümüze de ışık tutacak bir ilim anlayışına sahip olduğu görülecektir.

Velud bir zihne sahip olan Ejder Okumuş’un kitaplarından sadece biri olan “Osmanlının Gözüyle İbn Haldun”u okumanızı şiddetle tavsiye ederim.

Kaynak: ASBÜ Kütüphane / Kitap Dergisi

Nazife İnci (ASBÜ Güvenlik Görevlisi)