İnsan Hakları Felsefesi Bağlamında Birincil Kuşak Haklar-Halil Kaplan

İnsan Hakları; insanların doğuştan sahip olduğu haklardır ve hiç kimsenin bu hakları gasp etmeye hakkı yoktur.

İnsan Hakları; din, dil, renk, cinsiyet, ırk ayırt etmez.

Herhangi birini diğerlerinden üstün tutmaz, tüm insanların onurunu korumayı amaçlar.

Bu haklar, gerek uluslararası gerekse yerel yönetimlerin kanun metinlerinde yer alır. Lakin çoğunlukla metinlerde var olmasına rağmen, uygulamada ve pratikte böyle olmaz. Ülkeler arasında politik bir araç olarak kullanılır. Her ne kadar, bu haklar var olarak görünse de, her insan çoğunlukla haklarını kazanmak için bireysel ya da örgütlü olarak mücadele verir. Ekonomik, sosyal, dini, kültürel, bürokratik olarak aralarında statü farkı bulunan bireyler arasında ne yazık ki genellikle güçlülerin, güçsüzlerin haklarını gasp ettiği görülür. Kişi hak ve hürriyetleri, yaşama hakkı, kişi güvenliği ve özgürlüğü, özel hayatın gizliliği, yerleşme ve seyahat hakkı gibi haklar kişinin en temel olan birincil kuşak haklarını oluşturur. İlk ortaya çıkışında sınıf çatışmaları vardır. Aristokrat kesim ve burjuva sınıfı arasında mücadelesi görülmüştür.

Siyasi haklara da dair anlaşmazlıklar görülmüştür. Burjuva, 17 ve 18. yüzyılda feodal düzene karşı verdiği hürriyet ve eşitlik mücadelesinde başarılı olmuştur. 18.yüzyıldan sonra kuramsal temelleri atılmıştır.

Burjuvanın gerçekleştirdiği devrimlerin sonucu olarak birincil kuşak haklar, anayasalara girmiştir. Bunlar ilki olarak 1776 Amerikan ve 1789 Fransız İnsan ve Vatandaş Hak Bildirileri kabul edilir.

İnsan Haklarının bazı temel özellikleri bulunur. Bunlar; evrensellik, doğuştan sahip olma, toplum öncesi olma, mutlaklık, vazgeçilmezlik, birey hakkı olma, hürriyet hakkı olma, temel hak olma, bütünlük gibi özelliklerdir. Hak dediğimiz kavram, hukukun tanımış olduğu özgürlük alanıdır. Hukuk bu alanı sınırlandırır ve kimsenin sınırın ötesine geçmesine müsaade etmez.

Çünkü o sınır başkalarının haklarının başladığı yerdir. Başkasının hakları ihlal etmek, özgürlük değildir.  Özellikle devletler, bireylerin haklarını ihlal edecek davranışlardan kaçınmalıdır.

Olması gerekenin aksine devletler genellikle kendi vatandaşlarına ya da başka ülke vatandaşlarına karşı hak ihlallerinde bulunur. Onların yaşam hakkı ellerinden alınır. Sivilleri katletmek savaş suçu sayılmıştır. Lakin bu konu da genellikle devletlerin kendi aralarındaki politika çerçevesinde ele alınmaktadır.

Devletlerin birincil kuşaklara ilişkin dört temel vazifesi bulunur.

Bunlar; tanıma, dokunmama, koruma ve temindir. Birincil kuşak hakların temelinde yaşama hakkı bulunur.

Bireyin, fiziki ve ruhi bütünlüğünü koruyabilmesi ve varlığını devam ettirebilmesi hakkıdır. İnsan bedeni her türlü müdahaleden ve dış tehditten korunması gerekir.

Burada devlet, hukuki dayanağı olmadan bireyleri öldürmeme ve diğer bireyler tarafından öldürülmesinden koruma yükümlülüğünü taşır.

Keyfi ya da gayrihukuki müdahaleler kabul edilemez. Bazı ülkelerin hukuk kurallarında intihar suç olarak düzenlenmiştir. Bu durumda devlet bireyin yaşam hakkını; üçüncü kişilere karşı ve devlete karşı korumanın yanı sıra bireye karşı da korumak durumundadır. Ülkemizde TCK'de suç olarak düzenlenmediği için, bireyin intihar etmesi yahut intihara teşebbüs etmesi suç olarak sayılmaz.

Devletlerden, bireylerin yaşama hakkına saygılı olması ve insan yaşamını etkili olarak koruması beklenmektedir. İnsan Hakları ihlalleri gerçekleştirenlere karşı caydırıcı cezalar vermekle yükümlüdür.

Yaşama Hakkından sonra gelen bir diğer birincil kuşak hak yerleşme ve seyahat özgürlüğüdür. İnsanların hukuka aykırı olmayacak şekilde, serbestçe seyahat edebilmeleri, diledikleri yerde konaklama, yaşama hürriyetleri mevcuttur. Mevzu bahis olan haklar; sınırsız olmayıp, bölgesel ve uluslararası hukuk kurallarına göre çeşitli düzenlemelere tabidir. Yerleşme ve seyahat hakları kapsamında dört temel birincil hak mevcuttur.

Bunlar; kişinin kendi ülkesinde seyahat hakkı, yerleşim yeri seçme özgürlüğü, herhangi bir ülkeden ayrılma ve ülkesine tekrar giriş haklarıdır. Bireyin vatandaşı olduğu ülke; kişinin bu haklarına erişmesine mani olmak isteyen, üçüncü şahıslara ve diğer devletlere karşı korumakla yükümlüdür.

Bu duruma istisna olarak; İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde Uluslararası yasalara göre devletler; egemenlik haklarına dayanarak, kendi topraklarına girecek olacak olan yabancılara dair kısıtlamalarda bulunabilmektedir. Mili güvenliği, suçun önlenmesi, terör kovuşturması, kamu düzenini, genel sağlığı, ahlakı yahut başkalarının haklarının korunması için kendi yurttaşlarını yabancı ülkelere gitmekten alıkoyabilme hakkını kendinde gizli tutmaktadır.